Ndoc Mark Deda dhe veprimtaria e tij patriotike.

Ndoci dhe familja e tij luftuan gjatë gjithë jetës me armë në dorë kundër regjimit antipopullor. 

Populli i përjetësoi me këngë, me vargje të pavdekshme, që tashma janë bërë të njohur në zonën e lballes dhe në tërë rrethin e Pukës:

Në Stamboll po këndon gazeta:

- Çarti "paqen" Ndoc Mark Deda,
- S'i dorëzon armët e veta.
Për të gjallë arml!t s'i nap,
Për pa la zaptijat me gjak.

Per të thprehur ndjenjën e urrejtjes së pakufishme kundër turqve, populIi në këngët për heronjtë derdhi admirimin e nderimin e vet:

Ndoc Mark Deda në shteg t'oborrit:

- Prite, turk, pushkën e malësorit!

Në vitin 1908, kur erdhën turqit e rinj në Shqipëri, Ndoci nuk pranoi t'i dorëzonte armët, mori arratinë hashkë me vëllezërit, Gjergjin e Mëhillin. Arratisja e malësorëve në ato kohë të vështira ishte dukuri e zakonshme në jetën e tyre. Kështu i arratisur me vëllezërit e vet, Ndoci qëndroi afër 2 muaj në mal. Një natë vjeshte, i detyruar nga kushtet e rënda atmosferike, u kthye në shtëpi hashkë me dy vëllezërit dhe babanë, Mark Dedën. Dikush lajmëroi turqit se Ndoc Mark Deda gjendej në shtëpi së bashku me familjen.

Nga Iballa dhe Puka u nisën forca të armatosura dhe e rrethuan shtëpinë e Ndocit rreth orës 10 të darkës. Filloi një luftë e ashpër. Nata e vjeshtës u skuq me gjakun e plakut të shtëpisë, Mark Dedës, i cili u vra në përleshje e sipër.

Në këtë përleshje u plagos rëndë Mëhilli, Vëllai i vogël i Ndocit, kurse vëllai tjetër, Gjergji, u plagos në krahun e majtë, (plumbi i mbeti në trup e si pasojë dora i ngeli tërë jetën sakat).

Po atë datë luftimet vazhdmm gjer në orën 5 të mëngjesit, kur dita e re tregoi të vrarë personin kryesor që përfaqësonte hyqymetin. U plagos gjithashtu një tjeter xhandar. Të dhënat e qëmtuara tregojnii se në mëngjeses, tek shtëpia e Ndoc Mark Dedës u mblodhën Mehmet Ali Doçi. Kolë Marku, Vatë Martini dhe Demë Prendi, të cilët ishin bashkëpuntorë dhe bashkëluftëtarë të Ndocit.

Ndoci bashkë me bashkëluftëtarët e lartpërmendur i ndoqi turqit deri te vendi i quajtur "Lisi i Lekës". Koc Marku, Vatë Martini dhe Mehmet Doçi i ndihmuan Ndocit të kalonte Drinin dhe i nxorën në Toplanë të tre vëllezërit, duke i mbajtur në kurriz, sepse ishin të plagosur. Të tre u strehuan në një shpellë në vendin e quajtur "Te then Drin qafën", e cila edhe sot e kësaj dite mban emrin "Shpella e Ndoc Mark Dedës". Për të hyrë në këtë shpellë, zbritja u bë me litar. Kushtet e jetesës në të ishin jashtëzakonisht të vështira.

Pasi u ndez zjarri, u ngritën nga gjumi dimëror dhjetëra gjarpërinj, që të plagosur ihidhnin në lumin Drin. Babai i tyre, i cili mbeti i vrarë, u varros nga populli patriot i kësaj lagjeje sipas të gjitha normave dhe ceremonive të kohës. Në këtë shpellë të tre vëllezërit jetuan plot tre muaj. Ata nuk guxonin të shkonin në ndonjë shtëpi, sepse ndiqeshin këmba-këmbës nga turqit.
Plagët i pastronin me thupërzën e pushkës, ashtu siç pastronin pushkt e tyre. Pas tre muajsh pothuajse të shëruar, dolën nga shpella dhe shkuan në Shalë, ku jetuan shumë kohë si kaçakë. Në shosh, Ndoci, bashkëpunoi me patriotët e atjeshëm. Pas disa kohësh u kthye në fshatin e lindjes dhe vazhdoi përsëri luftën kundër turqve.

Një herë turqit erdhën nga lagjja Qyqesh për të hyrë në Berishë, por kur dëgjuan se ndodhej Ndoc Mark Deda me çetën e tij; u kthyen nga kishin ardhur.

Në Çetën e Ndocit populli dëshmon se bënin pjesë Gjelosh Keçani, vëllezërit Koliku dhe vëllezrërit Mëhill e Tom Karoli, Koc Marku etj.

Koc Marku e Ndoc Mark Deda organizunn luftën e Berishës kundër Esat Pashës, ushtria e të cilit kishte djegur Qelzën dhe Midhën dhe prej këndej ishte drejtuar për të nënshtruar Berishën. Lufta u zhvillua e përgjakshme dhe rebelët, megjithëse ishin të pajisur edhe me topa, detyruan të ktheheshin mbrapa. Populli e përjetësoi në këngë fitoren e kilsaj kryengritjeje:

Kush ja nisi turkut pushkën i pari?
Ndoc Mark Deda, pelivani!

Dimë historikisht se këto vite tendencat shovinitte të shteteve fqinjë kunder Shqipërisë kishin arritur kulmin. Pikërisht në këto rrethana, serbët sulmojnd Dukagjinin. Në malësi u hap kushtrimi ,"Kush është burrë të dalë në luftë kundër shkjaut!". Ndoc Mark Deda me vëllain, Mëhillin, u gjendën krah vellezërve dukagjinas në front.

Pas shume luftimesh në Shalë dhe Shosh në pjesën veriore të Dushmanit. Një natë luftëtarët urrethuan nga ushtritë serbe, duke u zënë në hefasi. Vëllai i Ndocit, Mëhilli, u vra nga serbët në ndeshje e siper, gjithashtu, nga 13 veta që luftonin na këtë Çetë, shpëtoi i plagosur vetëm Ndoc Mark Deda. Ndoci u largua, megjithëse i plagosur, u zuri pritë serbëve, duke vrarë dilia sish. I dërmuar nga plaga iku nga Shala dhe u kthye në shtëpi, miriëpo plaga iu keqësua, aq sa i shkaktoi vdekjen.

Pas vdekjes së Ndocit, këtij trimi të maleve, vëllai, Gjergji shkoi në Shosh dhe vrau djalin e personit që kish spiunuar e kallëzuar Çetën te serbët.

______
Burimi: Fan Pages "Berisa e Pukes" 
Autor: Ton Zmali

Familja e Sadik Ramës nëpër shekuj

Familja e madhe e Gjopepë e Arapit të Pukës, ishte e njohur qysh në periudhën e lavdishme të "Heroit Kombëtar" Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Një pjesë e kësaj familje u shpërngul në Kosovë rreth vitit 1700. Në fillim ata zunë vend në fshatin Nopole, Lugu i Baranit, e më vonë në Gjurgjevik të Madh, ku kjo familje jeton edhe sot.

Në vitin 1872, nga gjiri i kësaj familje u lind "luani i Kosovës", siç u quajt nga populli Sadiku. Sadik Rama nga Gjurgjeviku, bënte pjesë në rajonin e Rahovecit. Ai ishte një burrë i urtë, i mençur, largpamës dhe bujarë me zë. Ky burrë rrjedh nga fisi Berishë dhe gjithnjë gëzonte simpatinë e fisit, në mbarë krahinën e Dukagjinit e rrafshit (Metohi) e deri në Berishën e brigjeve në Alshiçe, përtej katundit Iballë, rajoni i Pukës në Shqipërinë e Veriut. Familja me emër të mirë e Arapit të Pukës, (në Rrafshin e Kosovës), do të njihet si familja e Sadik Ramës, një dinasti e re, ku, aktiviteti për çështjen kombëtare u përcoll ndër brezni nga i ati, tek i biri e kështu me radhë. Kjo është karakteristikë e Derave të mëdha dhe princërve, që kanë dhënë aq shumë për popujt e tyre, duke mbetur kësisoj në histori të pavdekshëm.
Nacionalisti i njohur Sadik Rama, veprimtarinë e tij patriotike e filloi qysh në rininë e tij të hershme, duke i rezistuar me pushkë në dorë çdo armiku që kishte sulmuar vendin. Në moshën 21 vjeçare, u dallua për trimërinë e shkathtësi në luftën e Drenicës 1893, kundër pushtuesve osmanë, duke marrë famë në tërë Kosovën. Drenica, ishte djepi i trimërisë legjendare, ndonëse një pjesë e udhëheqësve të saj patën për fat të keq një fund tragjik. Drenica, gjatë shekujve ka qenë kryeqendra e zjarrit të pashuar të nacionalizmit, një vullkan, ku, kishin zanafillën e tyre shumë lëvizje të fuqishme çlirmtare, një votër e kryengritësve të njohur, që luftonin pa iu trembur syri kundër pushtuesve të njëpasnjëshme, që u dyndën në tokën arbërore. Këtu patën strehën e tyre fatosat e denjë liridashës, si: Ali Pashë Gusia e Jakup Feri, Bajram Curri e Hasan Prishtina, Isa Boletini e Idriz Seferi, Aqif Bluta e Mulla Idriz Gjilani, Sadik Ramë Gjurgjeviku e Azem e Shote Galica, do të lëshonte shkëndijat e veta në vitin 1945, mbas pushtimit të Kosovës nga Jugosllavia komuniste, duke përsëritë epopetë e luftrave kreshnike, nën flamurin e kreshnikut të Drenicës Shaban Polluzha, që me zjarr e gjak luftarësh vulosi shqiptarizmin e kulluar të Dardanisë martire. Më 14 janar 1945, u zhvillua ndeshja e parë me brigadat komuniste, e cila filloi në majë të Çiçavicës ku, u zhvilluan përpjekje e luftime të përgjakshme, për të vazhduar deri në fund të marsit.
_______
Burimi: Fan Pages "Berisha e Pukës" Dera e familjes Berisha në arkivat e historisë.
Autor: Tomë Mrijaj & Klajd Kapinova

Iballe.Ne foto Ernes Koliqi dhe Kol Bib Mirakaj

Ernest Koliqi dhe Kole Bib Mirakaj...tek Kisha e vjeter ne Iballe ne vitin 1930.

Udhetim per ne Berishe

Nga: Edit Durham

Pak ditë në Shkodër më mjaftuan për të shkruar përgjigjet e vonuara të letrave që kisha marrë dhe për të krijuar një ide se çfarë kishte ndodhur në Evropë. Gjitha.shtu, kontrollova nënbarkëzat; bythicat dhe gjoksoren e shalës sime, sepse jeta e njeriut mund të varet nga qëndresa e një çifti tokzash, dhe isha gati të nisesha përsëri nëpër viset e egra.

Me dy kuaj shumë të mirë dhe një qiraxhi të shkëlqyeshëm, u nisëm para orës 6 të mëngjesit për në Shllak.

Duke udhëtuar përpjetë, si kapërcyem Kirin, ecëm nëpër një shteg të ngushtë me hije dhe u gjendëm në një vend të mahnitshëm afër Muselimit, plot grumbuj të mëdhenj kulprash të egra ngjyrë trëndafili. Flutura të gjelbra dhe të kaltërta vetëtinin në diell dhe një numër i madh karkalecësh të mëdhenj ngjyrë vishnje kërcenin me zhurmë rretheqark. E gjithë natyra dukej plot gëzim jete. Misri rritej i plotë e i bollshëm në fushat e punuara mirë. Kishte kopshte të mëdha me fiq e ullinj dhe ato pak vreshta që ishin dukeshin në lulëzim. Disa vjet më parë kjo që kishte qenë toka më e mirë e krahinës për prodhimin e rrushit, ishte shkatërruar nga filoksera dhe rimbjellja sapo kishte filluar. Tokat gurishtore dhe të shkreta, që tani kufizoheshin me Kirin, kishin qenë po aq të pasura, por vërshimet e lumit kishin gërryer të gjithë dheun, duke lënë pas shkatërrim.

Ne u nisëm për në Berishë si një trup i madh. Rruga për të zbritur ishte shumë e keqe. e parregulluar, me gurë të rrafshët që rrëshqisnin e lëviznin. Po ecja përpara me djaloshin që më shoqëronte, kur dëgjova një thirrje llahtare prapa meje. Marku i shkretë ishte rrëzuar dhe ishte shtrirë me këmbën e mbledhur nën vete. "Thyerje e rëndë", mendova, dhe vrapova prapa e trembur si kurrë herë tjetër në jetën time. Fatmirësisht ishte vetëm një ndrydhje e nyjës së këmbës, por edhe kjo nuk isht pak.

Me thikën time të xhepit, që ishte e mprehtë si brisk rroje ia hoqa shpejt këpucën. Hoqa cohen e kapeles sime, e grisa e bëra rripa dhe ia lidha këmbën fort. Pastaj mbetëm në një mëdyshje shumë të madhe. Të ngjiteshim mbrapsht ishte e pamundur, el po ashtu si ta mbanim Markun në shpinë, si të vazhdonim rrugën. Vetëm po të mbërrinim poshtë deri te lumi, atëherë mundë. të udhëtonim me kuaj pjesën tjetër të rrugës.

Matanë lumit ishin disa burra nga Dushmani, të gatshëm për të na kaluar në bregun tjetër. Ishin të zhveshur dhe me një pamje shumë të çuditshme: secili kishte nga një lëkurë delejt të fryrë, të lidhur përpara me nyjë te krahët dhe te këmbët e veta.

Një burrë nga Berisha, i zbukuruar kësisoj, kapërceu lumin drejt nesh me të shpejtë, duke qëndruar mbi ujë me ata kacekë dhe duke përdorur krahët si rrema. Filloi një zhurmë e madhe, por, meqë unë isha e zënë se po i bëja banjë këmbës së Markut në lumin e ftohtë, nuk i vura rëndësi. Burrat tanë ndërkohë ishin auke fryrë gjashtë lëkurë delesh, të cilat i lidhën me një trinë prej thuprash të njoma. I fryjnë lëkurët me gojë duke u mbushur thellë me frymë dhe duke u fryrë fort në njërin nga cepat. Lëkurët e mëdha morën formë brenda pak çasteve. Besoj se ata do të mund të frynin edhe gomën e makinës.

Kuajt i lidhën dhe një dushmanas u fut në ujë bashkë me ta. Rrjedha i çoi poshtë lumit, ndërsa qiraxhiu i tmerruar bërtiste e thoshte se po t'u hynte në vesh qoftë edhe një pikë ujë, kujat do të mbyteshin menjëherë. Ata dolën në bregun tjetër shumë larg teposhtë. Potera e tmerrshme vazhdonte. Qiraxhiu e kaloi lumin i pari. Ai u shtri me bark mbi trinë, me këmbët të mbledhura, meqë trina ishte e shkurtër. Shalat ishin vënë pale-palë mbi shpinë të tij për t'i mbajtur të thata. Berishasi u zhyt me të i kapur pas trinës dhe e shtynte me përplasje te fuqishme të këmbëve. Ky ishte udhëtimi i parë i këtij lloji për qiraxhiun, ndaj bërtiste me të madhe nga frika, por me zgjuarsi e nxorën matanë jo shumë larg. Pastaj burri nga Berisha u kthye për të më marrë mua. Embështolla aparatin pas në kurriz, që të mos më lagej.

Nxituam poshtë të takonim Markun, i gjori kishte dale në breg midis një grumbulli të keq shkëmbinjsh , të cilët duhtej t'i kapërcente. Burrat nga Dushmani u hodhën përsëri në lumë dhe pas pak nuk dukeshin më midis shkurreve.


Ne u kthyem të kacavareshim në faqen e pjerrët, të tjerët na ndoqën duke mërmëritur. Për fat të mirë ngjitja qe e shkurtër dhe Markoja arriti duke e ndihmuar. Iu afruam një shtëpie të vogël dhe hymë në oborr. Na nxorën stola, por ishin të shqetësuar. U mblodhën ca njerëz dhe prifti me Markon u hëngrën me ta mjaft kohë e me zë të lartë. Një burrë i gjatë, me fytyrë të hequr ishte kokëshkëmb. me ata të Dushmanit dhe vetëm gjaku mund ta lante, në veçanti i djalit që na shoqëroi.

Unë u thashë se kisha bërë një rrugë të gjatë për t'u bërë një vizitë si mikeshë; unë kisha vizituar shumë fise, të cilat ishin kënaqur duke më parë. Në rast se Berisha nuk më donte, unë do të kthehesha prapa. Nuk dëshiroja të ngjallja pakënaqësi.
Zhurma u pakësua e u kthye në një mërmërimë të ulët; neve na sollën kafe, gjë që e mendova se ishte shenjë e mirë.

Ne ndenjëm jashtë derisa të bëhej dreka dhe e gjithë çështja u ringjall. Ishte puna e pagesës për kalimin e lumit. Nëse kalimi i takonte Berishës, unë do t'ua paguaja njësoj sikur ata të Dushmanit të mos më kishin ndihmuar fare. Ata e refuzuan këtë prerazi. Ata nuk donin paratë por nderin, do të pranonin. para vetëm për dy kalimet që kishin bërë. Ata të Dushmanit u kishin marrë pjesën e punës dhe këtë fyerje nuk mund ta shlyenin paratë. Megjithatë, ajo që u dhashë unë u pëlqeu. Mua më shfajësuan. Por çështja tjetër ishte, nëse unë kisha ardhur në këtë mënyrë, a duhej të më prisnin mirë apo nuk duhej te më qasnin fare. Ndoshta unë isha një mik i turqve. Ata nuk donin t'u shkelte në tokat e tyre asnjë mik i turqve.

Ne u ndamë si miq të mirë. Natyrisht, u përhap lajmi për ardhjen time. Asnjë grua e huaj nuk ishte parë ndonjëherë në këto vise, të nesërmen ardhëntë më vizitonin disa nga krerët. Ata më pyetën fije e për pe për vendin tim dhe qeverinë e tij. Kur u siguruan që unë nuk isha as myslimane, as e krishterë ortodokse, u sollën shumë miqësisht dhe e ndien veten shumë të nderuar që unë kisha bërë një rrugë aq të largët për t'i parë. U vinte keq vetëm që nuk kisha sjellë me vete shumë ushtarë për të vendosur një qeveri të re.


Njëri prej tyre, duke i rënë pushkës me pëllëmbë tha: "Këto janë armiqtë tanë më të këqij. Le të vijnë ushtarët, t'i marrin armët, të bëhet një qeveri e mirë dhe e Re do të bindemi".

Nëse ata i besonin një qeverie dhe do të trajtoheshin mirë, fiset malësore nuk do të ishte e vështirë të qeveriseshin. Ata kanë një forcë të mrekullueshme bindjeje kur besojnë se bindja është e nevojshme dhe zakonisht i binden zotit të shtëpisl absolutisht. Kështu, për shembull, këtu ka një grup të madh prej katër shtëpish, që drejtohen nga katër vëllezër, të cilët tani kanë lidhje mjaft të largëta me ata që u nënshtrohen, por të gjithë kërkojnë dhe gjejnë bindje të plotë për të vetmen arsye se fuqia drejtuese i takon kësaj dege të familjes dhe unë nuk gjeta dot arsye tjetër.

Berisha dhe Merturi i Gurit janë bajrak i Pukës. Anëtarët e Berishës e të Merturit (fisi që ndodhet në bregun tjetër të Drinit) thonë se janë fiset më të vjetra të malësisë dhe në kundërshtim me praninë në këto krahina të tipit shtatshkurtër e flokëzi, ngulin këmbë se flokëverdhët janë shqiptarë të vërtetë.

Berisha u mbahet me rreptësi kanuneve të maleve. Ajo nuk përfaqësohet në Xhibalin e Shkodrës, por është nën kajmekamin turk të Pukës.

Paratë e gjakut në Berishë duhet të paguhen brenda dy vjetëve. Shuma shkon nga gjashtë deri në shtatë qese, që i bie rreth 21 deri 28 lira stërlina. Mund të paguhen pjesë-pjesë dhe nuk është e domosdoshme të jenë monedha. Shpesh pranohen pushkë "martina" si pjesë e pagesës. Duhet t'i paguhet një qese edhe pleqve të gjyqit dhe një kajmekamit të Pukës. Por përfaqësuesi i qeverisë turke rrallë merr një kuotë.

_____
Burimi:marrë nga libri "Shqiperia e Eperme".

Historiku i biblotekes Puke

Bibloteka publike per here te pare eshte krijuar ne vitin 1953 ku fillimisht sherbente si sall leximi.

Punojsit e pare te kesaj bibloteke kan qene: Ismail Xhemali, Basri Tafilaku, Ibrahim Ymeri, Xhemal Meçi dhe Aishe Haxhia.
 Pas ketyre bibloteka e Pukes ka pas keto punojse:  Juksel Halili, Hasie Puka, Liljana Marashi, Bukurie Ymeri, Mukades Bobolli dhe Riza Tafilaku.
Ne vitin 1959 bibloteka e Pukes u njoh zyrtarisht nga institucionet shteterore te cilat dhene kontribut per ngritjen ne nivelin e duhur te kesaj bibloteke. Ne vitin 1974 u be edhe ndertimi i Pallatit te Kultures Puke, me te ndertuar ky pallat u vendos aty edhe salla te biblotekes publike e qytetit te Pukes.
________
Pergatiti: Gezim Kopani
Shenim: Ky eshte nje historik i shkurter.

NEKROPOLI 1 KOMANIT (Pukë) / Pjesa e Dyte

Marre nga e përmuejshmja letrare-kulturore Fryma, mars 1944

Mbasi përshkrova pak a shum në vija të pergjithshme gjendjen dhe historin e ktij nekropulli po kaloj me nji herë në pershkrimin e landës dhe në perfundimet e mbrrituna.Nji gjâ e tillë âsht mjaft e vshtirë mbasi sendet janë tepër të shperndame dhe sidomos pse deri në ditët e soçme nuk kemi pasë gërmime e studime të thella mbi kët nekropull. Sidoqoftë randsija qi xen ky nekropull në historin e Shqipnis e te Shqiptarëve âsht e madhe, prandej duhel qi ti kushtojmë interesim të vemendshëm e studim ma të gjanë me shpresë se në t'ardhmen ka me u mbrrijtë në perfundime të sigurta.Mendimet e perfundimet e studjuesave të huej qi u morrën me këtë problem janë të ndryshme e shpesh në kundërshtim midis tyne. Mâ parë se me folë për perfundimet e tyne, po rreshtojkëtu disa prej sendeve të gjetuna ndër vorret e germueme radhitë simbas kronologjis së gërmimit, d.m.th. tue fillue nga Degrand e tue mbarue te Ugolini.Degrand germoi dy vorre shum të pasun nga të cillët u nxorrën sende të ndryshme. Nga i pari kemi dy qafëza (it. collare) bronxi, tre bylezykë e dy vâthë veshësh bronxi, nji gjerdan prej 75 inxhish e cilindrash, nji unazë me tri lajle e nji karficë bronxi. Prej të dytit nji qafzë e perbame prej xhixhash xhâmit në bojë të bruzët me nji inxhi korniolet (gurë i çmueshëm, fr. cornaline), dy karfica e dy rrethë prej bronxi, dy vâthë të lyem n’argjand e të zbukuruem me filigranë, nji unazë argjandi me zgavër oniçet, nji komçë, nji unazë, nji bylezyk e dy qafëza të gjith prej bronzi e mâ në fund disa vegla bronxi.Kto janë pak a shum sendet qi Degrand nxori nga kto dy vorre dhe qi qenë dhurue nga ai muzeumit St. Germain en Laye. Uniformitetit të ndertimit të ktyne vorreve u pergjegjet edhe stili i sendeve të ndryshme qi i perkasin pa dyshim të njajtes periudhë. Nuk qenë gjetë as pare të vjetra, as sende e enë prej bote së pjekme. Degrand vrente se sende po thuej se të tilla gjindeshin ende m’atë kohë (fillimi i ktij shekulli) në Pazarin e vjetër të Shkodrës. Në nji vorr u patë gjetë nji shpate me paftë të gjânë e me dorcë bronxit. Në paftë e në dorcë të shpatës shifeshin ende do teprica drunit qi ndoshla perbajshin dorcen dhe kllefin e shpatës.Mbas Degrand të shohim atë çka Prof. Traeger studjoi. Janë katër vorre. Sendet e të parit janë të gjitha bronxi me nji lëmashk shum të bukur. Kto janë: dy karfica të njajtit tip por me madhësi të ndryshme, unaza, unazë tjetër nga e cilla varet nji farë zbukurimi, nji kalë. Nga skeleti nuk u gjetën veçse disa copa të ndryshme.Në të dytin gjindeshin dy skeletën: nga të cillet njena rrashtë ishte mjaft e ruejtun kurse tjetra prishë fare. Përbri gjindeshin dy karfica të ndryshmc, nji unazë e thjeshtë, dy karfica hekuri me madhësi të ndryshme, të njillojta me ata të parit vorr, nji maje zhgjete, nji komçe hekuri, nji bylezyk e nji unazë bronxi me nji ftyrë zogu e lajle të tjera.Sikurse në të dytin edhe në të tretin kemi të bajmë me dy skeletën me të mbetuna të vobekta. Perbajnë takamin e ktij vorri: nji unazë bronxi me nji copë perdredhe, dy unaza të njituna bronxi. Në të Katertin pranë të mbetunave të skeleleve të dy kufomave u gjeten nji unazë bronzi me nji copë të vogël lkure, nji unazë dhe kjo bronxit me shejin e pentagramit. Shumica e sendeve qi Traeger gjet janë bronxi e nji pjesë e vogël asht hekuri, të gjitha sherbejshin për zbukurim. Kto objekte gjinden në “Staatl Museum fur Vorgeschichte und Fruhegeschichte” të Berlinit.Po vij te landa e sendet e daluna nga nji grup tjeter vorresh të ndryshme dhe të studjueme nga Prof. Ugolini. Simbas dishmis së Ugolinit këto sende u mblodhen prej personash të pakompetencë, të cillët me gjithë atë, u munduen me e mbajtë të ndame landën e gjetun në njenin prej vorresh, tue mos e perzi me të tjerë. Për këtë arsye Ugolini, tue paraqitë të gjetunat e këtyne vorreve, ndoqi radhitjen që këto të gjetuna kur i pau. Nuk mund të sigurohet absolutisht t'ardhunit e saktë të sendeve prej njenit vorr në tjetrin pa pasë kaluem e perzi me nclonjenin send të vorreve tjerë. Nga këjo perzimje Ugo1ini permendë nji pjesë të madhe vâthësh të gjetun së bashkut dhe pohon si të marrun nga vorre të ndryshme. Me gjithë se nga këjo gjâ hiqet sigurimi i dallimit të sendeve të vorreve të ndryshme, prap se prap, randësija nuk i paksohet landës së paraqitun nga ky arkeolog italjan, mbasi kto sende paraqiten si t'ardhuna sigurisht nga Komani.Këjo landë i sherbeu ma vonë Ugolinit për me gjetë si kohën e qytetnimit qi këto sende paraqesin, si edhe ate të vorreve. Këto sende u bajtën jashtë prej nji t'ikuni shqiptar e qene shitë në vjetin 1923 Drejtoris së Muzeumit të Rromës e mâ vonë me ndermjetsi të Misjonit Arkeologjik italjan në Shqipni këthye Ministris s'Arsimit. Sot gjinden në Muzeumin Kombtar të Tiranës. Këto sende përbajnë landen e gjashtë vorreve.Nji pjese tjetër e sendeve qi Ugolini permendë si l'ardhuna prej nekropullit të Komanit, gjinden ndër muzeumet e Etënve Françeskanë e Jezuitë. Këto sende do t'i shohim mâ vonë.Prej gjashtë vorreve nga i pari kemi nji qafzë e madhe bronxi, nji rreth dore e nji karficë bronxi këjo e fundit e nxjerrun prej njaj cope së vetme metali. Po ashtu në të dytin kemi nji qafzë prej bronxi, nji tjetër hekuri e nji parë vâthë argjanti të përbamë prej nji rrethi e nji, lavjerrsi, ruejtë jo aq mirë. Sendet qi përbajnë landen e të tretit vorr janë: qafzë sikur e parnë edhe përpara, por e ndame dyshë, dy karfica si ato të të parit vorr por njena pak ma e vogël e pa lajle, nji palë vâthë jo mâ të mdhaj, nji rreth bronxi qi dikur formonte nji vath, nji inxhi xhixhet i kaltërt, i vogël dhe i pa rregullt.Në të katërtin vorr gjejme nji copë rreth argjanti qi përbante nji vâth, mâ pak se gjysë rrethi si i pari, dy copa të tjera rrethi, unazë bronxi nji parë vâthë bronxi sikur ata të vorrit të tretë, nji parë të tjerë me lavjerres argjanti kurse rrethin e kanë bronxit, lavjerrës vathi në formë gjysë-hâne i ndryshëm nga të tjerët, nji parë vâthë bronxi, gjysë-hâne e hollë bronxi. Vorri i pestë përmban rrasë me paftë të hollë bronxi si e rrumbullakët me birë për me u mbajtë pezull, nji tjetër bakri, unazë gishti po prej bakri, unazë tjetër, dy kalota bronxi me birë në midis, dy copa karficash e nji unazë bronxi.Në të gjashtin gjejmë: nji unazë hekuri mjaft e ndryshkun; tri të tjera dy mâ të mdhaja e nji mâ e vogël, teh thiket qi pret vetëm nga nji anë, spatë hekuri e dy copa tehesh thiket.Për me plotsue kuadrin e ktyne gjetjeve po i hjedhim nji sy edhe landës e sendeve qi gjinden ndër muzeume t 'Etënve Jezuitë e Françeskanë sende të cillat i pat pa edhe Ugolini. Në nji vetrinë, ndër Etënt Jezuitë, gjindet landa e dalun nga dy vorre. Këjo landë përbahej (në të parin vorr) prej nji rrashte, disa qafëzash, unazash, teha thikash, vâthësh e karficash (komçesh) nji pjesë e madhe në bronx e nji tjetër në hekur. Në të dytin vorr bashkë me rrashten kemi përsri thika të ndryshme, unaza të përbame prej thuprash bronxi të ndryshme, karfica, rrethë duersh dhe kta prej bronxi e hekuri.Edhe Etënt Françeskanë sikur Etënt Jezuitë mbajnë mjaft landë e dalun nga nekropullii Komanit. Këto sende përbajshin dikur koleksjonin e P. Shtjefen Gjeçovit, i cili u interesue mjaft e i studjoi zbulimet Landa paraqet të njajtat karakteristika si të tjera dhe me ndryshime të vogla. Kemi këtu nji seri unazash, rrethësh qafzash, karficash me madhësina të ndryshmeKto janë pra sendet qi duelen nga nekropulli i Komanil e qi sot janë shpërda ndër muzeume të ndryshëm. Ktyne mund t'u shtohet nji pjesë tjetër qi ka kalue ndër duer të privatve të pakompetencë dhe kshtu ka humbë. Përmbi kët landë studjozët u munduen me mbrrijtë në disa perfundime, por këto sot nuk merren si themelore e perfundimtare per arsye se germime e studime ma serioze mund të bahen mbas tashi përmbi kët nekropull.Kur çeka, në nurnrin e parë çeshtjen e nekropullit të Komanit formulova dy pyetje qi pritshin përgjigje e qi janë: Cillët janë të vorruemt e Komanit e kur janë vorrue. Le t'orvatemi me pasënji përgjigje tue u bazue në pcrfundimet e studjuesave qi janë marrë me këtë çështje. Të shohim së parit tipin e strukturën e ktyne vorreve si edhe atë të sendeve qi janë gjetë. Struktura e vorreve mund të na ipte ndoj datë kronologjike, mbasi vorre të tilla si ato të Komanit janë përgjithsisht të kohës së bronxit ose asaj të hekurit; por për ne puna ndryshon tue qenë se edhe sot ndër disa vende vazhdon të përdoret kjo mënyrë vorrimi. Disa studjozë (Traeger, Ugolini) vrojten ndër vende të Shqipnis po thuej se të njajtën mndyrë vorrimi. Prandaj studimi i strukturës dhe i mndyrës së trajtimit të ktyne vorreve nuk na ep ndonji shpjegim për me mbrrijtë në përfundim kronologjik. Edhe per shka i përket çashtjes së sendeve e materialit të gjetun dalin shumë ndërlikime. Nji grup i këtyne sendeve janë krejtësisht prehistorike dhe mbajnë si datë kohën e para Krishtit, mirë po në të njajtën kohë u gjetën edhe pare rromake. Kështu qi as prej këtyne sendeve nuk asht mbërrijtë në përfundime të sakta; por me krahasimin e disa prej këtyne objekteve me objekte tjera të daluna nga vende të ndryshme lejojnë ndonji datim e me caktue pak a shum kohën qi këto vorre paraqesin.Kështu qi mund të shtyhemi me pa në qytetnimin e paraqitun prej këtij nekropulli vashdimin e nji populli të vendosun në këtë krahinë qysh prej kohnash të vjetra dhe mbajtun e ruejtë në kohë rromake; këtë gja mund të na e pohojë affiniteti i disa karficave të Komanit me disa tjera të Debelo Brdo gja e konslatueme nga Baron Nopça. Prandej asht perfundue se pothuejse të gjitha të mbetunat e këtij Nekropulli i përkasin kohës rromake e nji pakicë e vogël janë të ma vonëshme. Kështu qi me dashtë e me caktue nji datë, mund të mendojmë se sendet i përkasin nji periudhe qi shkon prej të tretit deri në të pestin shekull mbas Krishtit. Këjo gja nodhte kur legjionet rromake pushtuen pothuejse të gjitha krahinat bregdetare lindore të Adriatikut, ndërsa ndër male mbahej i paprekshëm: prehistorik. Sendet pra qi u gjetën në këtë Nekropull, me gjithë se janë të punueme në kohna prehistorike janë të periudhes rromake perandorake (u gjetën pare rromake me ftyrë të Konstantinit). Këjo gja qe quejtë fenomen i pseudo-arkaizmit (Ugolini).Për shka i përket tash pikës së parë të çashtjes, d.m.th. cillët janë të vorruemt e këtyne vorreve, kemi përfundime pak a shumë të ndryshme. Degrand vrente se landa me të cillen jane ndertue vorret nuk lejon qi ti atribuojmë këto vorre ndonji populli kalimtar; n’atë tjeter ky vend nuk gjindet në rrugën e ndonji qëndres se herëshme e së tashme, e mund të mendohet se kemi të bajmë me nji “campus sacer”, nji nekropull të vetmuem të nji fisi vendosun në mënyrë të përherëshme në këtë krahinë piktoreske e plot male.Salomon Reinach, tue studjue karficat e ndryshme mendonte me gjetë nji farë lidhjeje në mes të këtyne vorreve e invazjonit të popujve svevë (gjermanë) në Ilyri. Por këjo hypothezë nuk upranue prej asnji studjuesi tjeter, me gjithë se nji derivacion gjerman nuk mungon.Përkundrazi, Prof. Traeger, me disa studjozë tjerë si Nopçsa, Zeiss janë të mendimit se kemi të bajmë me vashduesit e elementit etnik të këtij vendi (banorët e kohnave të lashta). Ndërsa Bulle pohonte se këtu kemi të bajmë me nji popull avar, por edhe kjo hypotheze nuk u pranue, me gjithë se ndonji element lidhjeje rne vorre avare nuk mungon, por prap ky nuk mjafton me provue identitetin e qytetnimit ndërmjet krahinës Shqiptare e asaj te hanueme nga avaret. Por, ma në fund, arkelogu italjan, Ugolini, mbas shum studimesh “ndinte vedin si t’autorizuem” me njohtë nekropullin e Komanit si nji nekropull ilir e të vorruemt e këtyne vorreve si pjestarë të ndonji fisi ilir; tue forcue atë shka studjuesat gjermanë kishin pohue ma perpara. Po këtë udhë ndoqën edhe arkeologët tjerë italjanë, si Mustilli, Sestieri, etj. Tue pranue iliricitetin e këtij nekropulli.Artur Kopani shkruan: "Ne kete pjese te dyte ka nje informacion te hollesishem mbi gjetjet e varrezave te Komanit dhe vleren qe paraqesin keto gjetje. Perfundimet e studiuesve tregojne se shqiptaret jane vazhdim i ilireve, sikurse popullsia e hershme e Komanit ka lidhje vazhdimesie me popullsine e kohes se sotme. Fakti qe ne trojet e pukjaneve gjenden gjurmet e vazhdimesise se races shqiptare nder shekuj, duhet te na beje krenar dhe ta bejme sa me te njohur, pasi jemi te provuar se vecse rojtare te mire te qyteterimit shqiptar, jemi edhe mbartes te padiskutueshem te genit shqiptar."
_____
Nga: Skender Anamali
Pergatiti: Artur Kopani (fb.Puke.Albania)Dt.20.2.2013

NEKROPOLI I KOMANIT (Pukë)

Marre nga e përmuejshmja letrare-kulturore Fryma, shkurt 1944

Në bregun e mâjtë të lumit Drî, në Veri-Prendim të Pukës, gjindet katundi i Komanit. Përbri Komanit asht nji majë mali qi quhet “Kalaja e Dalmaces o e Delmaces”.

 Ende sot nuk asht shpjegue rrjedhja dhe arsyeja e ktij emni, mbassi nuk janë gjetë deri tash sheje muresh apo të mbetuna kshtjelli. Gjithashtu edhe për emnin Dalmace o Delmace nuk kemi shpjegime të sakta. Asht mendue tu rrâja “delrne” (dele) e ilyrishtes se vjeter; kshtu nga “dele-mbajtse” mund të kemi Delmace. P. Cordignano tue folë për fjalen Koman, përmendë se banorët e këtij vendi njehin vehten si të ardhun nga Mali i Zi; dhe ma në fund parashlron nji hipothezë tue pyetë se mos jane të ardhun nga Dalmacija mbassi bash përmbi Koman gjindet Kalaja Delmaces o Dalmaces. Per sa i përket fjalës Komani: popullsija muhamedane e Shkodrës, quen me emën Koman vorrezat e veta, tue thanë se kët emën e kanë ndigjue nga ma të vjetrit.
Landa dhe të gjetunat arkeologjike janë mjafl interesante dhe problematike. Zgjidhja e ktij problemi shkaktoi nji polemikë nder studjozë të huej te cillet me shkrimet e tyne u munduen me e zbulue mysterin qi mbulon kët nekropull, por ende sot nuk kerni perfundime të sakëta e të vlerrshme.
Në këtë t’ashtu-quejtun “Kalaja e Delmaces” kemi pra nji nekropull mjaft të hapët, ate të Komanit. Ky nekropull qe vizitue mâ së parit në vjetin 1898 prej kousullit francez Degrand. Permbi sendet qi Degrand gjeti në Koman kemi nji studim te Salomon Hcinach. Ma vonë vizitoi kët nekropull kosulli austrijak Th. Ippen, i cilli lajmoi Prof. Paul Traeger-in; e mâ në fund nga kryetari i misjonit aekeologjik ilaljan Luigi Maria Ugolinî-t.
Studimet e tyne janë ende sot si tbemeltarë per studimin e ktij nekropulli e janë publikue nji pjesë ndër libra e nji pjesë tjetër ndër rivista e të përkohshmë shoqninash të hueja.
Landa e shumtë dhe e ndryshme e nxjerrun nga germimet asht e shpërndame ndër muzeumet St. Germain en Laye, n' ato t'etneve Françeskanë e Jezuitë në Shkodër, në muzeumin Kombtar të Tiranës dhe të “Staatl. Museum fur Vorgeschichte und Fruhgeschichte” të Berlinit.
Nekropulli i Komanit asht njimend interesant për hapsinë dhe numër të vorreve. Si mbas Prof. Traeger numri i vorreve mbrrinte deri afër 150 prej te cillave shum ishin te coptueme dhe landa e grabitun. Degrand i cilli pat hapë mjaft sosh, si mbas të thanunave të vendasve, i kishte gjetë kto vorre te venduem afër e disa herë largësija prej njenit në tjetrin nuk ishte ma madhe se nji meter. Vorret gjnden në të ramen e malil kah Jug-Lindja në pozicjone të parregullta te mbjelluna ktu-atje. Janë gjetë edhe dy vorre të njituna o mâ mirë nji mbi nji në mndyrë qi kapaku i vorrit të nënteshëm sherben si fund për atë të sipërmin. Nga kto vorre u gjetën edhe disa të cillët me gjith se jo të hapun nuk kishin landen dhe sendet funerarë, landë e cilla ishte perdorë nga vendasit vetë. Po kujtoj ktu qi Baron Nopcsa, i cilli u interesue mjeft per kto çeshtje, afermonte nji farë afërsije ndër mjet të kostumeve të vjetëra e trajtave të tyne të grave të Mykenës me ata të malsoreve të krahinës të Shkodrës.
Tipi i ktyne vorreve asht trajte primitive mbassi janë të perbame prej rrasash e leskrash shkrepash te njitun ndermjet tyne mjaft keq. Shumica paraqesin nji cillsi të nji llojshme e janë të perbame prej dy rrasash të gjana ndër ana, nji mbi krye, nga nji herë edhe nji ndër kambë e mâ në fund nji ose dy nën kufomë. Në këtë vend vorrezash mndyra e vorrimit ishte nji e vetme e konsistonte në nji arkë guri ku gjindej skeleti dhe sendet e ndryshme pune e zbukurimi të kufomës. Prof. Traeger nga kto të gjitha hapi vetëm 4 vorre të pa prekuna. Mbrenda ktyne gropave u gjindshin kufoma të pajisuna me takam funerar vehtjak; fundi i arkës së gurit ishte përherë mjaft i lmuet. Mbulesa e ktyne gropave ishte zakonisht në nji thellsi prej ½ ose ¾ metri nen syperfaqen e tokës e atje ku mungojshin bimët e bari, thellsija ishte ma e vogël për arsye të vërshimeve të zakonta t'ujnave qi grryjnë tokën.
Kto gropa vorrimi, të thirruna “vorre në trajtë arkëze”, kanë dimensjone të ndryshme. Janë gjetë disa qi mbajnë nji njeri të rritun e disa të tjera për fëmi. Shpesh herë vorret qi mbajnë kufoma fëmijsh janë ma të mdhaja tue mbrrijtë me pasë nji gjatësi nga 2 metër deri në metër 2 e 30 cm, nji gjansi prej ½ metri e nji thellsi prej ½ metri. Ndër disa vorre u gjet edhe ma tepër se nji skelet; në njenen prej ktyne u gjetën tre të këtillë, dy personash të kaluem nga mosha dhe nji foshnjeje. Banorët e Komanit kanë pohue se kanë gjetë në nji prej ktyne vorreve edhe 5 rrashta, të gjitha njena pranë tjetres.
Gjithashtu edhe mndyra e vendosjes se skeletve ndryshon nga vorri ne vorr. Degrand ka muejtë me konstatue se në dy vorre të pa prekuna rrashtat gjindeshin në mndyrë të parregullt në gropë. Ske1etët nuk janë në gjendje të mirë përveç të nofullave, shpesh herë të shoqnueme nga disa dhambë. Degrand mujti me rujtë dy rrashta pak a shum në gjendje të mirë në njenen prej të cillave gjindej nji tufë flokësh.
Sendet qi perbajnë takamin funerar janë gjanat mâ të dashtunat e mâ të nevojshmet të personës qi vorrosesh mbrenda. Janë sende e objekt.
Nga Skender ANAMALI

Ndersa Artur Kopani shkruan: "Materiali i shkruar nga studiuesi i njohur Skender Anamali eshte pjese e studimeve te shumta qe une po mundohem t'i nxjerr ne drite me besnikeri per te mundesuar te gjithe anetaret e grupit dhe te tjeret te njohin me mire Puken, vendlindjen tone. Ndersa hulumtoj mbi keto studime, gjithnje e me shume bindem per vlerat e shumta qe pukjanet i kane dhene qyteterimit shqiptar, sa pikerisht ne trojet tona, sikurse eshte Komani, eshte bere e mundur te dalin deshmite qe provojne origjinen tone kombetare, ose prejardhjen e shqiptareve nga Iliret."

_______
Burimi: Artur Kopani fb.Pukë.Albania
dt.18.02.2013